Bezinningen bij Iconen

De Fraterniteit van Maria

De 'Fraterniteit van Maria' is een kleine groep christenen die zich samen willen inzetten voor geloofsvorming doorheen de boodschap van de iconen.

BEZINNINGEN BIJ DE ICONEN

gegeven in de Fraterniteit van Maria door Ben Van Vossel

Bezinning bij Cursus 12 DE CONSECRATOR
Bezinning bij Cursus 12 DE PANTOKRATOR (voorlopig schema)

Bezinning bij Cursus 11/A MOEDER GODS VOORSPREEKSTER

Voor onze andere iconencursussen zie: Iconen

12 JEZUS CHRISTUS PANTOKRATOR

SCHEMA VAN DE BEZINNING die gegeven werd in September/Oktober 2009

SESSIE 1 : DE PANTOKRATOR – DE AFBEELDING – INSPIRERENDE WOORDEN

Inleiding

De afbeelding

De symbolen en teksten op de icoon

Kleuren / Opschriften / Kruis in de aureool / Bijschriften / Ogen

Pantokrator-types

De Deësis-icoon

SESSIE 2 : HIJ HOUDT HET BOEK DES LEVENS

De benaming Pantokrator - De Albeheerser

Waarom God en niet Christus de Albeheerser in de Schrift ?

Andere inspirerende Schriftwoorden

Het Boek des Levens

SESSIE 3 : ONZE HOUDING TEGENOVER DE TRONENDE GOD

Volledige zelfbeschikking of verantwoording verschuldigd?

Het basiswantrouwen: wil God wel ons geluk?

Knielen om rechtop te leven

Mijn levensbeslissing

SESSIE 4 : JEZUS, DE HEER VAN MIJN LEVEN

Inleiding

1 Jezus, de Redder

2 Zeg “ja” tot je redder

3. Wat moeten we dan concreet doen ? GELOOF EN BEKERING!

1° Geloven (Volgende week spreek ik over de bekering die daaruit moet volgen)

Telkens en telkens weer doet Jezus beroep op het geloof van de mensen. GELOOF IN HEM !

Dit geloof bevrijdt van angst, want het is vertrouwen en overgave aan God.

1 Geloven in Gods liefde op elk moment en in het feit dat Jezus mij verlost heeft.

2 Geloven in Jezus, de levende, eerder dan in allerlei waarheden of halve waarheden.

3 Geloven betekent concreet dat ik Hem ga volgen (cfr Bekering)

SESSIE 5 : BEKERING TOT JEZUS

1. Een sterke uitnodiging :

2. Laat Hem binnen !

3. Nodig Hem nadrukkelijk uit

4. De gunstige tijd voor een grote beslissing

5. Jezus in het centrum

6. Stel niet uit, zeg tot Hem: wees nu ook mijn Heer

7. Contract met de Heer

SESSIE 6 DE PRAKTIJK: CONCRETE INTRONISATIE : 'DOMEIN VAN DE HEER'

De vrede of het zwaard?

Los van Mij kunt gij niets

Zijn Rijk uitbreiden in ons eigen leven

Evangeliseren

Bezinningsteksten uit Gods Woord

Wie wilt gij dienen? (Jozua 24,14-18)

Wilt ook gij soms heengaan? (Joh. 6,66-69)

Niemand anders (Hand. 4,8b-12)

Deze icoon van de Moeder Gods als voorspreekster is in feite het linkse gedeelte van een Deësis-icoon.

Deësis betekent trouwens in het Grieks “Verzoek of Voorbede”, ook wel - zo lezen we in het lexicon van Karin Braamhorst (p. 85) – intercessie, van het Latijnse Intercessio wat betekent “tussenkomst, bemiddeling, voorspraak”. We zien Maria dan ook in zo’n smekende houding. De deësis-icoon is een van oorsprong Byzantijnse compositie, zeer oud dus, waarbij Christus als rechter zetelt te midden van Maria en Johannes de Doper of Voorloper.

Het is natuurlijk wel wat geïnspireerd op de keizercultus uit Byzantium: Christus als rechter en je kan dan Maria en Johannes zien als advocaten. Christus zal als rechter van het heelal bij het einde der tijden oordelen over de mensheid. We lezen dat in Mt. 25 over de goeden en de kwaden die in twee groepen gesplitst worden zoals een herder een scheiding maakt tussen schapen en bokken….

Stelt zich hier geen probleem? Op de deësis-icoon zien we Maria, als exponent van het Nieuwe Verbond en Johannes als vertegenwoordiger van het Oude Verbond bemiddelen om een vergevingsgezind oordeel.

- Enerzijds kunnen we zeer goed in de idee intreden dat het altijd voordelig is een voorspreker of advocaat te hebben. Wie weet waar je zoal tekort bent geschoten! Ook tegenover God en wat Hij van jou kon verwachten. We vinden dat zelfs terug in het Salve Regina, een gekend Westers Marialied, waarin Maria “advocata nostra” genoemd wordt, ‘advocata nostra’, onze voorspreekster.

- Jezus de Goede Herder. Goed, maar dat Jezus op de deësis-icoon afgebeeld wordt als een nogal streng iemand, dan is dat toch wel een idee die ons tegenwoordig minder ligt. In het evangelie komt Jezus immers naar voor als een consequent, ja, maar vooral als een beminnelijk iemand, bekommerd om de zwakke, ook om de zondige mens. Hij is als de goede Herder die op zoek gaat naar wat gewond en verloren is. “Ik ben de goede herder. De goede herder geeft zijn leven voor zijn schapen” (JOH.10,11 )… We hebben de icoon van de Goede Herder geschilderd op een van onze vorige iconencursusssen. Jezus’ optreden straalt echt barmhartigheid uit. “Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars.” (Mt.9,13c).

- Toch is er ook zoiets als de waarheid, het verlangen naar gerechtigheid; gerechtigheid niet uit wraakzucht of zo, maar gewoon omdat er toch gerechtigheid moet zijn: het goede beloond, het kwaad gestraft… Natuurlijk gaan wijzelf niet oordelen over wie nu ten diepste in zichzelf en zijn leven naar het goede heeft gestreefd of het kwaad heeft gezocht en gecultiveerd. Dat er een uiteindelijk oordeel is, lijkt ook menselijk gezien logisch.

- Voorsprekers in de Bijbel: En dan moeten we het opnieuw over voorsprekers hebben. We ontmoeten in de Bijbel personen die voor medemensen ten beste spreken bij God. Het is misschien wat te menselijk voorgesteld, wat antropomorfisch zou je kunnen zeggen, nl. God wat opgevat als een mens, met menselijke gevoelens en gedachten, maar het lijkt in die Bijbelverhalen alsof God toestaat dat mensen - in de richting van zijn liefde - zijn barmhartigheid afsmeken over anderen. Het is een Bijbels gegeven! God die zo’n mededogen in mensen legt, dat ze ook voor de zondaar opkomen en om genade smeken voor hen. We kennen zeker het aandoenlijke verhaal over Abraham die ten beste spreekt voor Sodom en Gomorra, zondige steden die God – Jahwe - wil verwoesten omdat de bewoners door en door slecht geworden zijn. Door zijn voorbede slaagt Abraham erin dat God met steeds minder rechtvaardigen tevreden is om de stad Sodom te sparen.

“Abraham zei: `Laat mijn Heer niet kwaad worden, als ik nog een keer spreek; misschien zijn er maar tien (rechtvaardigen) te vinden.' En Hij zei: `Ik zal de stad niet verwoesten, omwille van die tien.'” (Genesis.18,32)

Heel wat later zien we Mozes bidden om de nederlaag van Gods volk af te wenden… We horen profeten ten beste spreken voor het volk… De voorbede is inderdaad een zeer Bijbels thema.

- Eigenlijk geen probleem! Ik versta niet goed waarom protestantse christenen het tweede deel van het Weesgegroet niet kunnen meebidden. Zij kennen niet zo de heiligenverering, misschien omdat ze schrik hadden – vanuit Middeleeuwse overdrijvingen – dat Gods almacht en liefde wat in de schaduw zou kunnen blijven en mensen te hoog zouden opgehemeld, bijna als concurrenten van God. Wij bidden in ieder geval van ganser harte: Heilige Maria, Moeder Gods, bid voor ons, arme zondaars, nu en in het uur van onze dood. Amen.

Ondanks al deze overdenkingen is het toch goed ons even te bezinnen over de verhouding tussen Gods liefde en gerechtigheid en anderzijds de voorspraak van nog levende mensen of heiligen en van Maria in het bijzonder.

Is Gods liefde niet groot genoeg dat we er nog voorsprekers moeten bij sleuren om iets te verkrijgen? Is het beroep op menselijke voorspraak of op de voorspraak van heiligen geen afbreuk doen aan Gods gerechtigheid en liefde? Willen we daardoor niet Gods plan tegengaan?

Ik heb zojuist al getoond dat het heel Bijbels is dat mensen voor andere mensen ten beste spreken bij God. Daarom een Bijbelse episode in detail:

Sommige protestantse stemmen vonden het fout van Maria dat ze Jezus absoluut wilde doen ingrijpen op dat trouwfeest in Kana. Maria zegt: “ze hebben geen wijn meer”. Jezus zegt: “Vrouw, is dat soms uw zaak, nog is mijn uur niet gekomen” (nl. om me te manifesteren als Messias). En dan zien we Maria naar de knechten gaan: “Doe maar wat Hij u zeggen zal”. Ik kan me niet inbeelden dat Jezus daarna met een lang gezicht zegt tot de knechten: “’t Is wel tegen mijn zin maar doet die kruiken maar vol water. Zij vulden ze tot bovenaan toe. 8 Daarop zei Hij hun: 'Schept er nu wat uit en brengt dat aan de tafelmeester’”.

Besluit van Johannes: Joh. 2,11 Zo maakte Jezus te Kana in Galilea een begin met de tekenen en openbaarde zijn heerlijkheid. En zijn leerlingen geloofden in Hem.

En blijkbaar is er echt geen ruzie tussen Jezus en Maria, want hij gaat daarna samen met zijn moeder, de broeders en zijn leerlingen naar Kafarnaüm. Heel gewoon als een gezellige groep die bij elkaar hoort.

Ik wil nog iets meer zeggen over de deësis-icoon, want misschien zal je later ook nog de Pantokrator schilderen en Johannes de Doper, zodat je met die 3 iconen je eigen Deësis kan vormen zoals je ze in de iconengang kan bewonderen.

De drie figuren Christus, Maria en Johannes de Doper worden soms geflankeerd door engelen en heiligen in een min of meer vaststaande volgorde (je kan eens gaan kijken in onze iconen-gang hoe ze in het vroegere Rabboeni-huis in de Kammenstraat in Antwerpen deze iconen schikten.

De voorstelling van de 3 centrale figuren van de Deësis wordt in het Grieks ook wel ‘trimorphion’ genoemd, de drie figuren of gestalten.

De Deësis kan bestaan uit figuren die volledig zijn afgebeeld, of half-figurig of uit alleen portretten (hoofd en schouders) van de heiligen en Christus.

De Deësis-icoon is een van de kernvoorstellingen in de orthodoxe iconografie.

Ze is onverbrekelijk verbonden met de Apocalyps en is een vast onderdeel van het Laatste oordeel.

Tenslotte nog dit: er zijn twee iconentypen die nauw aansluiten bij de Deësis nl. de zogenaamde “Koning der Koningen” en de “Processie van het levenverwekkende kruis”, maar deze iconen hebben in feite niets meer te maken met onze icoon van Maria als voorspreekster.

Voor wat de compositie, de schikking of samenstelling van de deësis-icoon betreft, moet er gewezen worden op 3 kenmerken vooral met betrekking tot de twee voorsprekers aan weerszijden van Christus. Links staat dus Maria als vertegenwoordiger van het Nieuwe Testament, rechts Johannes de Doper, vertegenwoordiger van het Oude Testament. Jezus zelf rekent hem immers nog bij het Oude Testament in Mt. 11,10-11:

“10 Hij is het over wie geschreven staat: Zie, Ik zend mijn bode voor U uit, die de weg voor uw komst zal bereiden. ,11 Voorwaar, Ik zeg u: Onder wie uit vrouwen geboren zijn, is niemand opgestaan die groter is dan Johannes de Doper. Niettemin is de kleinste in het Rijk der hemelen groter dan hij.

Een eerste kenmerk van Maria en Johannes is dat zij het hoofd neigen; dit is niet op alle deësis-iconen evenzeer opvallend. Deze houding van nederigheid tegenover God vinden we terug in de houding van Maria en Johannes in het evangelie.

- Maria die zichzelf het dienstmeisje van de Heer noemt. God heeft neergezien op mijn kleinheid, zegt ze, Hij heeft zijn wonderwerken aan mij verricht, Hij die machtig is, en heilig is Zijn Naam.

- Johannes zal dan weer zeggen dat Hij niet waardig is om de riem van Jezus’ sandalen los te maken. Hij moet groter en ik kleiner worden… Twee nederige figuren worden hier afgebeeld.

Op de deësis-icoon betonen ze zich dus ook nederig tegenover de rechter op de troon. Deze nederigheid is van wezenlijk belang voor de voorspraak: het belichaamt de relatie tussen God en de mens. De voorspraak kan alleen maar zinvol zijn, dat betekent dus ook dat hij alleen maar succesvol kan zijn, dankzij deze nederigheid. Deze nederige houding staat dan ook in contrast met de grootheid van Christus, de bron van alle heil, die van zichzelf kon zeggen: “Ik ben de weg, de waarheid, het leven”. Alleen Hij kon dat zeggen.

Naast de nederigheid die uit de houding van Maria en Johannes spreekt is er het opheffen van de handen. De twee voorsprekers smeken een mild maar rechtvaardig oordeel af. Dit ligt dus uitgedrukt in het vragend opheffen van de handen. Via deze twee voorsprekers richt de mensheid zich tot Christus en in deze hoedanigheid zijn Maria en Johannes dan ook weg en middel tot Christus.

Als op een icoon verscheidene figuren worden afgebeeld, sommige frontaal, andere ‘in profiel’, driekwart, dan betekent dit meestal dat de figuur die niet frontaal wordt afgebeeld minder gezag heeft dan andere. In het geval van de deësis staat Christus frontaal, ‘en face’ afgebeeld, Hij lijkt meer verheven, maar ook meer afstandelijk, meer ontzag inboezemend … en daardoor minder toegankelijk voor de icoonvereerder.

Maria en Johannes worden dan van opzij afgebeeld. Zij stellen zich zowel voor Christus als voor de beschouwer open door zich tot beiden te wenden. Zij worden zo een logische bemiddelaar tussen Christus en de mens. Het contact tussen de mens en Christus wordt daardoor gemakkelijker gemaakt.

Ik heb hierboven al gewag gemaakt dat dit voor ons een probleempje stelt, alsof Christus inderdaad minder toegankelijk zou zijn. Christus wiens optreden toch echt zijn uitspraak bevestigt::

“Komt allen tot Mij die uitgeput zijt en onder lasten gebukt, en Ik zal u rust en verlichting schenken. 29 Neemt mijn juk op uw schouders en leert van Mij: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart; en gij zult rust vinden voor uw zielen, 30 want mijn juk is zacht en mijn last is licht.'” (11,28-30)

Uiteindelijk moet iemand beslissen, moet iemand oordelen. En tenslotte weten wij toch dat de goedheid en het mededogen van het hart van Johannes en van Maria, slechts een afspiegeling is van het hart van de Heer en dat het uiteindelijk zijn genade is die deze rijkdom van hart in hen heeft gelegd.

Zo mogen wij ons dus naar deze deësisicoon begeven, in ons geval de icoon van de Moeder Gods Voorspreekster en mogen wij weten dat we bij de Moeder Gods, die hier wordt afgebeeld, een goede voorspreekster hebben die door haar nederigheid het welbehagen heeft van God. Zij heeft ooit kunnen zingen:

Mijn hart prijst hoog de Heer, 47 van vreugde juicht mijn geest om God mijn redder:

49 omdat aan mij zijn wonderwerken deed Die machtig is, en heilig is zijn Naam.

Het smeekgebed is binnen de traditionele katholieke leer een van de 4 grote indelingen van de gebedscultuur: het lofgebed / het dankgebed / het smeekgebed / Het gebed van berouw en vergeving.

Het smeekgebed hebben sommigen wel eens minderwaardig geacht, maar wie zich vernedert, wie erkent dat hij niet zonder God kan, wie beroep doet op Gods liefde en macht, erkent wel degelijk de macht en de goedheid van God en in zekere zin is het dan ook een hulde aan de kracht en liefde van God. Meestal deed men het smeekgebed af met de gedachte dat God wel weet wat we nodig hebben en dat zijn liefde wel zo groot is dat Hij het ons dan ook geeft. We willen die redenering niet volgen maar gewoon kijken naar het voorbeeld van Jezus die ook het smeekgebed in praktijk heeft gebracht en het ons zelfs heeft geleerd in het Onze Vader; zelfs de nogal materiële nood aan het brood voor vandaag.

Het smeekgebed is dan ook een eeuwenlange traditie binnen de christelijke kerken, maar ook in het Jodendom en de Islam en in de klassieke en primitieve godsdiensten. Kaarsjes branden, beloften doen, zelfs zelfpijniging (geseling) horen daar ook bij. Eén probleem stelt zich: godsdienst mag geen magie worden, alsof men door die of die daad te stellen macht zou krijgen over God, alsof God niet anders kan doen dan ingaan op mijn verlangens. Met lege handen staan wij voor God, zoals het zo mooi ligt uitgebeeld in de deësis-icoon.

Omdat wij als christenen de voorspraak van Maria nogal hoog inschatten hebben wij ons ook vaak direct gericht tot Maria. Je zou dus kunnen zeggen: een smeekgebed tot Maria opdat zij een stootje zou geven aan ons smeekgebed tot God.

Maar onze relatie is meer dan alleen maar smeekgebed. Het is ook om langs haar in nauwer contact te komen met Jezus, haar zoon, Gods Zoon, de vraag ook dat zij ons zou vormen naar Jezus’ beeld…

en gezegend is de Vrucht van uw lichaam, Jezus! (Jezus’ Naam in het midden)

Eleousa betekent in het Grieks ‘de barmhartige’, soms zegt men ook Glycophilousa (Grieks: de tederbeminnende; glucose, zoet) of Umilenie (Russisch: tederheid). Eleoesa of Umilenie heeft veel betekenissen: mildheid, tederheid, medelijden, ontroering, lieflijkheid en de barmhartige.

In dit type wordt de nadruk gelegd op de innige relatie tussen moeder en kind, die wang aan wang worden afgebeeld.

Het belangrijkste kenmerk van de Eleoesagroep is het verdwijnen van de frontale houding tegenover de beschouwer, en het ontstaan van een innig vertrouwde relatie tussen moeder Gods, kind en kijker. Deze wisselwerking is zeer effectief.

De voorstelling zou ontstaan zijn vanuit de Opdracht van Jezus in de tempel, waarbij Maria het tragisch lot van haar zoon voorvoelt een van daaruit vervuld was met een diep erbarmen voor Hem.

Terwijl de Hodegetria (zij die de weg wijst) door het strenge en hiëratische karakter de goddelijke natuur van Christus benadrukt, laat het meer lieflijke Eleoesa-type eerder de menselijke natuur van Christus zien. De Hodegetria bijvoorbeeld beeldt als het ware de kerk op aarde uit, die de goddelijke Logos toont.

De icoon Eleoesa die we hier schilderen is méér dan gewoon dat lieflijke tafereeltje. Het is van belang dat we inzien over welke personen het hier gaat en wat die personen zijn. En wat zijn dan de kenmerken?

- Het grootst is de moederfiguur. Het gaat om Maria. Moeder Gods staat er naast haar hoofd. Niet om het even wie dus. Bovendien is er de nimbus die haar heiligheid wil verbeelden; een mooie nimbus trouwens waar je nog even wat werk aan mag besteden. Dan heb je de gouden afboordingen aan haar mantel. Maar ook de 3 sterren, symbool van haar maagdelijkheid.

- Haar voornaamste attribuut is echter het Kind dat zij draagt. De Godmens. Zijn naam staat rechts van hem geschreven: Jezus Christus. En op zijn nimbus staat eerst en vooral het kruis – dat Hem typeert en waardoor Hij redder van de wereld is geworden. Bovendien wordt ook zijn goddelijkheid uitgedrukt in die ene letter: “ho”. De andere twee letters worden verondersteld gekend: oon. De zijnde, Degene die is. De eeuwige God. Zo gezien is deze icoon echt wel wat meer dan gewoon een zeemzoete afbeelding van een moeder met haar kindje.

- Er zijn nog andere kenmerken die je op je op veel soortgelijke iconen terugvindt:

- de hiëratische gelaatsuitdrukking van de Moeder God, een uitdrukking die Westerse mensen nogal ‘ernstig en ‘bedroefd’ zullen noemen. In feite echter is dit een gewild procédé van de iconografie. Maria heeft een voorname rol in het heilsplan. Zij is zich bewust van de verhevenheid van haar Kind, van zijn Mysterie als Zoon van God.

Bovendien heeft zij van de kant van Simeon een woord vernomen dat haar ertoe brengt haar Kind met tederheid te omringen. Simeon had immers het Kind in zijn armen genomen en Gods lof verkondigd met de woorden:

‘Uw dienaar laat gij, Heer, nu naar uw woord in vrede gaan: Lk.2,30 mijn ogen hebben thans uw Heil aanschouwd, Lk.2,31 dat Gij voor alle volken hebt bereid; Lk.2,32 een licht dat voor de heidenen straalt, een glorie voor uw volk Israel. ' (Lk.2,29-31)

De gelaatsuitdrukking van Maria is er dan ook een van contemplatie, zien en overwegen. Met een mysterie geconfronteerd worden en dat dan ook overwegen in haar hart, erover nadenken, zich erover bezinnen: Wat zouden die woorden kunnen betekenen? Wat zou dit alles kunnen betekenen?

Terwijl Jozef en Maria verbaasd staan over die woorden, spreekt Simeon een zegen over hen uit en hij zei tot Maria:

‘Zie, dit kind is bestemd tot val of opstanding van velen in Israel, tot een teken dat weersproken wordt, 35 opdat de gezindheid van vele harten openbaar moge worden; en uw eigen ziel zal door een zwaard worden doorboord’ (Lk. 2,34c-35).

Niet te verwonderen dat Maria zich over zo’n woorden gaat bezinnen en niet te verwonderen dat na die woorden – die ook een zekere dreiging inhouden, iets dat schrik zou kunnen aanjagen - dat er een bijzondere band zou groeien tussen Jezus en Maria. En dat hebben het gelovige volk en de iconenschilders goed begrepen en beleefd. Hiermee is dan ook echter gegeven dat het niet enkel een gewone moeder-kindrelatie is maar de relatie van 2 ingewijden in een mysterie, het mysterie van Jezus’ zending, de radicale keuze die hij van de mensen zal vragen, zijn verwerping voor velen… en dat er ook iets pijnlijks zou kunnen gebeuren met Hem “uw eigen ziel zal door een zwaard worden doorboord” ofwel dat ook Maria het moeilijk zou krijgen wanneer haar Kind de weg zal gaan waartoe God Hem geroepen heeft.

Op onze icoon zien we dan enerzijds hoe het kleine, kwetsbare Kind zijn toevlucht zoekt bij zijn moeder en anderzijds hoe Maria met de linkerhand, de grote linkerhand zoals op de iconen vaak wordt uitgebeeld, ze haar Kind omvat. Zij voelt zich verantwoordelijk voor haar Kind, maar zij koestert tegelijk ook het mysterie dat Hij is.

In die zin is dit een sterke Messiaanse icoon. Een groot mysterie hangt tussen deze twee personages, het mysterie van Gods heilsplan met de mensheid. In dat plan zijn Jezus en Maria nauw met elkaar verbonden… en met ons. Ik las dat in een boekje over van de Jezuïet Sebastian Labo “De aanslag op de paus in het licht van Fatima”. In dat boekje haalt hij de woorden aan van Paus Johannes-Paulus II, de Pool Carol Woytyla, toen hij op bezoek was in Duitsland in het Mariale genadeoord van Altötting:

“Wanneer ik Christus verkondig, de Zoon van de levende God, dan belijd ik tegelijk met de hele Kerk, dat Hij mens is geworden door de Heilige Geest en geboren werd uit de Maagd Maria. Uw naam, Maria, is onscheidbaar verbonden met Zijn Naam. Deze roeping en Uw “ja” behoren vooraan onafscheidelijk tot het mysterie van de menswording. Tezamen met de gehele Kerk, verkondig en geloof ik, dat Jezus Christus in dit mysterie de enige bemiddelaar is tussen God en de mensen, want zijn Menswording heeft de kinderen van Adam, die aan de macht van de zonde en de dood onderworpen zijn, de rechtvaardiging en de verlossing gebracht. tegelijk ben ik er ook het innigst van overtuigd, dat niemand zo diep als gij, de Moeder van de verlosser, in deze machtige en overweldigende Goddelijk mysterie ingewijd bent, en niemand is beter in staat ons, om ze te verkondigen en er zelf aan deelhebben, daar gemakkelijker en helderder in in te wijden dat gij alleen, Maria. In deze geloofsovertuiging leef ik sinds lang.” [2]

De meeste personen die je naar de Moeder Gods Hodegitria en Eleoesa laat kijken, vinden de Eleoesa-icoon de mooiste, ik vermoed omwille van het thema: moeder en Kind in tedere omhelzing. Ik ga jullie niet van gedacht doen vernederen, maar we moeten toch altijd bedacht zijn op wat de echte betekenis is van de iconen: het is niet zozeer het kunstige, het harmonische, het verleidelijke, het tedere. We moeten de icoon ook steeds zien als verwijzing naar iets hemels, iets goddelijks, de icoon wil een venster zijn op de eeuwigheid, zoals ik dit naar aanleiding van vorige cursussen gezegd heb.

Ik zal de betekenis van een en ander nog wel uitleggen, van de kleurkeuze, de symboliek van de gebaren en letters, kortom de betekenis van deze icoon.

Eerst wil ik jullie wijzen op enige fysiologische anomalieën, die misschien ook een betekenis hebben:

- Een eerste anomalie – zoals op veel Moeder Gods-iconen – is dat Maria niet zozeer de ogen teder gericht heeft op haar goddelijk Kind, maar dat ze eerder in de ruimte kijkt, dat ze eerder in beschouwing lijkt dan vol aandacht voor het kind.

- en bij het Kind de al te lange armen. Het is onbegrijpelijk hoe het kind de rechterhand nog rond de nek van zijn moeder krijgt en dat deze hand vooraan te zien is.

- en verder de voor alle iconen sterke verlichtingen, die afwijken van wat in de Westerse schilderkunst meestal gebeurt.

Voor de uitleg op deze bedenkingen moet ik eigenlijk iets hernemen van wat ik in sommige cursussen reeds heb gezegd: men wou in feite het hemelse afbeelden met aardse hulpmiddelen en symbolen, daarom die zaken die wat afwijken van het fotografisch model…

Voor de eerdere cursisten moet ik hier een paar zaken herhalen die evenwel belangrijk zijn voor hen die nog vrij nieuw zijn in de iconografie.

- De kleur van Maria’s mantel is rood, als teken van de haar goddelijk moederschap; op de oorspronkelijke icoon is het blauw, maar we wilden u als beginnende iconografen niet op een verkeerd been zetten. Haar kleed is hier dan verondersteld blauw, als teken van haar menselijkheid. (Bij de afbeelding van Jezus als leraar of pantokrator is het kleed rood als teken van zijn goddelijkheid, enzijn mantel blauw als teken van de menselijkheid die Hij als het ware over zijn goddelijke natuur heeft aangetrokken).

De drie sterren op de mantel van Maria (we zien er maar 2 van) betekenen haar maagdelijkheid.

- Jezus wordt niet gewoon als klein kind maar ook als de Emmanuel afgebeeld: God-met-ons.

Hij is in het witte verrijzeniskleed en met de oranje-gele mantel, ook teken van goddelijkheid.

De aureool met het symbool van het kruis en de letter ho Oon laten geen twijfel over wie we hier voor ons hebben en wie zijn moeder is.

De Eleoesa, zo heb ik eerder gezegd toont ons – meer dan de Hodegitria - de menselijke relatie tussen Maria en Jezus, de liefde van Maria voor Jezus en de liefde van de Heer voor zijn Moeder.

* Eerst en vooral is het een bezinning op die nauwe relatie van liefde en geloof tussen Maria en Jezus, haar Zoon. Er zijn sterke evangelische passages die ons daar iets van tonen: de ontvangelis bij haar Fiat, het blij op weg gaan naar Elisabeth en haar Magnificat daar in Ein Kerim. De tijd van de zwangerschap. Het op weg gaan naar Bethlehem, de geboorte van haar Kind. Het zoeken naar Jezus bij hun bedevaart naar Jeruzalem, de vreugde van de terugvinding. Het verblijf in het gezin van Nazareth. Het afscheid. De bruiloft te Kana waar Jezus zijn eerste teken stelt… En dan de tijd van zijn openbaar leven waarbij zij op de achtergrond blijft… Johannes laat haar dan weer verschijnen onder het kruis van haar stervende Zoon. ‘Vrouw, ziedaar uw zoon…’ En, niet te vergeten, we treffen Maria dan toch weer aan bij de leerlingen na Jezus’ dood en verrijzenis… Hand. 1,14 waar de elf apostelen terugkeren naar Jeruzalem: ‘Zij allen bleven eensgezind volharden in gebed samen met de vrouwen, met Maria, de moeder van Jezus, en met zijn broeders.’

* Beeld van de kerk die Jezus koestert en anderzijds de liefde van Jezus voor zijn kerk cfr brief aan de Efesiërs:

* Wij mogen deze verruiming van perspectief zelfs doortrekken naar onszelf: de liefde van de Heer voor ons en onze liefde voor de Heer. cfr: Paray waar Jezus aan Margaretha Maria Alacoque zei: ‘Dit is het hart dat de wereld zozeer heeft liefgehad en zo weinig wederliefde ontvangt’

- En om in die liefde voor de Heer te groeien mogen wij opkijken naar Maria’s liefde voor de Heer en naar de liefde van de Kerk voor haar Heer en Heiland. We mogen luisteren naar Petrus na de verrijzenis van de Heer, waar hij in alle oprechtheid en nederigheid tot Jezus zegt: ‘Heer, Gij weet alles, Gij weet dat ik U liefheb’.

“Onze icoon”, vraagteken? Is het helemaal onze icoon? Als je het natuurlijk puur als hobby gezien hebt, of als een bijschaving van uw schildertechniek of als kennismaking met dit soort schilderen, dan mag je het inderdaad beschouwen als uw icoon… met mijn bedenking of het dan wel echt een icoon is in de diepe traditionele betekenis van het woord: venster op de eeuwigheid…

Maar is het wel helemaal onze icoon? Alle goede gave, elk vomaakt geschenkt komt van God de Vader… Ook je talenten om iets moois te scheppen. En wanneer je jouw werken aan de icoon bovendien als een geestelijke tocht hebt gezien, een op weg gaan met het mysterie van het gebed, het smeekgebed, de rol van Maria in het heilsbestel en jouw weg met Maria binnen uw geloofsbeleving… Ja, dan kan je het bijna niet beschouwen als jouw icoon al heb je er ook jouw bijdrage in gehad.

Een plaats geven in jouw woning is één optie. Maar dan ben je het aan jezelf en aan de icoon verplicht van er af en toe naar te kijken en iets van de genade die ermee verbonden is ook over jou te laten komen, in te treden in wat die icoon eigenlijk is: venster op de eeuwigheid, venster op de geestelijke wereld.

En als je ze weggeeft of in een bepaald geval er zelfs geld voor aanvaardt… Dan kan je dat nooit zomaar doen. Dan zal je er een persoonlijk getuigenis mee moeten laten gepaard gaan. Niet alleen de bluf dat het jouw werk is, en hoe fijn je dat wel gedaan hebt enz., niet enkel iets over de techniek van het icoon-schilderen, maar iets van de geestelijke betekenis van de icoon en van deze icoon in het bijzonder. Dat getuigenis kan ik niet geven in uw plaats. Dat moet het resultaat zijn van jouw op weg gaan in deze cursus en daarom is het misschien best dat je deze icoon toch enige tijd bij jezelf bewaart, om verder te groeien in de geestelijke betekenis en inhoud van het afgebeelde… Om het als het ware iets van jezelf te laten worden, zelf verder in te groeien in de geestelijke betekenis ervan.

Het is ook goed wanneer je het wegschenken van een icoon ook laat vergezeld gaan van een gebed voor deze die de icoon in ontvangst neemt.

Je vertrouwt die persoon of dat gezin toe aan Maria, de Moeder Gods en de Voorspreekster, aan Jezus Christus, het eeuwige Woord. Je vraagt aan Maria en haar goddelijke Zoon om binnen te treden in die andere woning, en binnen te treden in het leven van die persoon of dat gezin. Je vraagt Maria om blijvend ten beste te spreken voor hen, om hen te begeleiden naar Jezus, hen Jezus toe te vertrouwen…

Ik zou nog iets willen zeggen over de rol van Maria in ons geloofsleven en ik wijs daarvoor terug naar het woord van paus Johannes-Paulus dat ik al eerder heb geciteerd: Tezamen met de gehele Kerk, verkondig en geloof ik, dat Jezus Christus in dit mysterie de enige bemiddelaar is tussen God en de mensen, want zijn Menswording heeft de kinderen van Adam, die aan de macht van de zonde en de dood onderworpen zijn, de rechtvaardiging en de verlossing gebracht. tegelijk ben ik er ook het innigst van overtuigd, dat niemand zo diep als gij, de Moeder van de verlosser, in deze machtige en overweldigende Goddelijk mysterie ingewijd bent, en niemand is beter in staat ons, om ze te verkondigen en er zelf aan deelhebben, daar gemakkelijker en helderder in in te wijden dat gij alleen, Maria. In deze geloofsovertuiging leef ik sinds lang.” [3]

Er is maar één Middelaar tussen God en de mensen, één verlosser, maar zei de paus :

en niemand is beter in staat ons daar gemakkelijker en helderder in in te wijden

Kijk, dit is de betekenis van het “Totus Tuus” van vorige paus, “Ik ben geheel van U, Maria”. Het is een groei van het christelijk begrijpen, vooral van de katholieke en orthodoxe kerken, niet enkel dat Maria een voorname rol heeft gehad in het heilswerk, maar dat zij ook vandaag nog die rol van voorspreekster maar ook van Moeder Gods te vervullen heeft: Jezus geven aan de mens. Daarom durven wij onszelf aan haar toevertrouwen omdat zij – naar het woord van Grignion de Montfort – de kortste, de zekerste en gemakkelijkste weg is naar Jezus, de Verlosser van de mens.

Daarom schamen wij er ons niet voor om in dat kinderlijk vertrouwen te treden en ons elke dag opnieuw toe te vertrouwen aan Maria.

Wanneer we de icoon wijden, toewijden aan God, dan treden wij ook in in die kerkelijke dimensie, in de Gemeenschap van Jezus, voelen wij ons verbonden met dat grote geheel en treden wij ook in in de geloofsovertuiging van die christelijke Gemeenschap, die gebouwd is op de apostelen en profeten en die geleid wordt door de heilige Geest. Het is door de inwerking van de heilige Geest doorheen het dienstwerk van de kerk dat deze icoon een bijzondere uitstraling krijgt van genade naar de personen die ze in geloof vereren.

Wij trachten dan voor wat onszelf betreft steeds de nodige eerbied op te brengen voor de icoon en er steeds een gelovige blik op te werpen wanneer we ze zien.

Zo wordt deze icoon en het werk dat ermee gepaard is gegaan een zegen voor jezelf en voor allen die ermee in contact komen. God is blij met je werk en zegent het.

[1] Iconenlexicon van Karin Braamhorst p. 85

[2] Paus Joannes Paulus II in Altötting. Gecit. in: Sebastian LABO, s.j., De aanslag op de paus in het licht van Fatima. Uitg. Madonnacentrum, H. Kuyperstraat 8, 2510 Mortsel, België., XIII Totus Tuus, p. 161.

[3] Paus Joannes Paulus II in Altötting. Gecit. in: Sebastian LABO, s.j., De aanslag op de paus in het licht van Fatima. Uitg. Madonnacentrum, H. Kuyperstraat 8, 2510 Mortsel, België., XIII Totus Tuus, p. 161.